Sự kiện HĐQT Công ty Đầu tư xây dựng Chánh Phú Hòa đã khởi công xây dựng khu “Cây đa Hồn Việt” ngay tại Trung tâm hoa viên nghĩa trang Bình Dương, lập nên đền thờ Quốc tổ đến nay đã đi vào giai đoạn lạc thành, và đã về nguồn – nơi Kinh đô Văn Lang của dân tộc ngày xưa (nay là tỉnh Phú Thọ) thỉnh được ba báu vật thiêng (Gươm thiêng của Tổ tiên Lạc Việt, nước thiêng ở đền Giếng thuộc núi Nghĩa Lĩnh – nơi thờ mười tám vua Hùng – và đất thiêng tại đền Thượng). Đó là một việc làm hết sức trân trọng nhằm mục đích hướng về cội nguồn, vừa khơi dậy tinh thần “uống nước nhớ nguồn”, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho những ai hướng về Đất Tổ nhưng không có điều kiện để có nơi lễ bái, chiêm ngưỡng hằng năm.

Công trình văn hóa tâm linh Hồn Việt, nơi thờ phụng
các vị vua Hùng – Hoa viên NT Bình Dương

Từ sự kiện này, chúng tôi muốn nhắc đến những việc nhỏ hơn rất nhiều nhưng cũng không ngoài tinh thần hướng về nguồn cội, lại là một xâu chuỗi không thể tách rời trên khắp mọi miền đất nước: Lễ cúng Tiền hiền, Hậu hiền. Tuy không còn mang tính chất đại trà nhưng nhiều nơi trên đất nước ta vẫn còn được duy trì, gìn giữ. Lễ nghi tuy có chước giảm, nhưng nội dung tinh thần vẫn không thay đổi. Như lễ cúng Tiền Hiền, Hậu hiền là một điển hình. Tiền hiền là người đầu tiên có công khai phá một khu hoang địa nào đó gây dựng nên ruộng đất canh trồng, Hậu hiền là người kế tiếp công việc, biến vùng đất đã khai hoang đưa vào khai thác, tụ tập lưu dân về cùng sinh sống, lập nên cơ nghiệp truyền lưu về sau. “Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ” đã nói lên được điều đó. Con cháu truyền đời về sau tưởng nhớ đến công ơn tiền nhân đã lao tâm khổ trí gây dựng nên cơ nghiệp ban đầu nên đã lập miếu thờ phượng, định ra ngày cúng tế hằng năm rất long trọng, trang nghiêm.

Như chúng ta đều biết, thực phẩm chính của người Việt Nam là lúa gạo. Có lẽ vì thế mà miếu thờ Tiền hiền, Hậu hiền được thiết lập nơi trung tâm vùng ruộng đồng chính của làng. Không thấy có những vùng đất canh tác hoa màu. Mỗi làng đều có miếu thờ riêng. Trong miếu thờ có bài vị của các bậc Tiền hiền, Hậu hiền thuộc vùng đồng ruộng ấy. Người có trách nhiệm giữ gìn hương khói, cúng lễ thường là con cháu liên quan đến hệ phái trực tiếp. Nếu không thì cũng là dòng họ xa gần. Làng trích riêng một số diện tích ruộng để lấy phần thu lợi cúng tế hằng năm, gọi là phần ruộng tiền hiền. Tùy theo địa phương, lễ cúng tế hằng năm đều tổ chức vào một ngày tốt được chọn, nhưng phải trước ngày Hạ điền là ngày lễ bắt đầu cho mùa vụ canh tác trong năm.

Ngày trước đồng ruộng nước ta mỗi năm chỉ làm được một vụ mùa. Cây lúa cho ít năng suất nhưng thời gian lại kéo dài. Từ lúc bắt đầu gieo hạt đến lúc thu hoạch phải đến nửa năm vì chỉ ăn nhờ vào nguồn nước trời (mưa). Khi bắt đầu vào vụ mùa mới đều có lễ cúng Thần Nông. Lễ cúng Tiền hiền, Hậu hiền được linh động tổ chức vào thời điểm giữa hai vụ mùa khi đồng ruộng đã thu hoạch xong, đang chờ vụ mùa mới. Thời gian tuy có linh động (nhưng như đã nói, phải trước ngày Hạ điền). Nghi thức đều nhất thiết phải tuân theo quy củ của lệ xưa. Nghĩa là không thể thiếu ban nhạc bát âm (nhạc cổ truyền), không thể thiếu thầy lễ xướng tế, không thể không có trống đánh chiêng khua, cờ đuôi nheo phất phới,… Nhất là không thể thiếu được Chánh tế, Phụ tế. Chánh tế thường là hậu duệ của Tiền hiền hoặc Hậu hiền – người đang có bổn phận đang trong coi hương khói, chăm sóc giữ gìn miếu thờ.

Phẩm vật của lễ cúng ngoài lợi nhuận của phần ruộng hương khói, còn có sự góp phần của những gia đình đang có ruộng canh tác trong khu vực mang đến ít nhiều tùy tâm như dĩa xôi, miếng thịt,… Tất cả những vật phẩm ấy sau khi lễ cúng hoàn mãn không ai mang về nhà, mà bày ra trên chiếu trải rộng trước nền miếu để cùng nhau vui chung, tạo nên một không khí bình đẳng, vui vẻ từ trong ra ngoài, từ trên xuống dưới.

Lễ cúng Tiền hiền, Hậu hiền là để nhớ đến công ơn những người đã khai cơ lập nghiệp, truyền lưu lại cho chúng ta có được như ngày nay. Đó là một truyền thống tốt đẹp của phong tục người Việt Nam ta

Tác giả: Thanh Pháp